PHẦN TRƯỚC:
	Động lực nhà giáo và những câu hỏi treo

Vị thế nhà giáo trong nền kinh tế thị trường

Xã hội ta có truyền thống tôn sư trọng đạo. Thậm chí, khó mà tìm thấy luật giáo dục nước nào trong đó có quy định như Luật GD nước ta: “Nhà nước có chính sách giữ gìn và phát huy truyền thống quý trọng nhà giáo, tôn vinh nghề dạy học”.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường trong quá trình chuyển đổi của đất nước, khoảng cách giữa vị thế nhà giáo trong luật với vị thế nhà giáo trong đời sống đang có xu thế gia tăng. Dưới con mắt của nhiều cấp chính quyền, nhà giáo là đối tượng dễ “bắt nạt” nhất. Dưới con mắt của nhiều bậc phụ huynh, hình ảnh cao quý của nhà giáo cũng đang nhạt nhoà. Dưới con mắt của một bộ phận công chúng, nhà giáo là nguyên nhân làm GD sa sút.

Trường cấp II Trung Mầu - Gia Lâm.

Dĩ nhiên, sự chao đảo về vị thế nhà giáo có nguyên nhân từ hành vi biến chất của một số ít nhà giáo, dẫn đến hiện tượng con sâu làm rầu nồi canh. Tuy nhiên, nguyên nhân cốt lõi là từ những đảo lộn giá trị do tác động mặt trái của nền kinh tế thị trường.

Định hướng XHCN chỉ có tác dụng chủ yếu ở tầm vĩ mô để đảm bảo công bằng và tiến bộ xã hội. Còn ở cấp độ cá nhân, nhà giáo bị nhào nặn trong một guồng máy lạnh lùng, trong đó đồng tiền đang leo tới vị trí cao nhất trên thang giá trị.

Khi mà lý tưởng cống hiến đang nhường chỗ cho lý tưởng làm giầu thì nhà giáo không dễ gì bấu víu vào cái động lực truyền thống xem ra đã lỗi thời. Vì thế, rất cần có nghiên cứu sâu về vị thế thực của nhà giáo hiện nay để có chính sách phù hợp nhằm hiện thực hoá điều mà Luật GD đã long trọng tuyên bố.

Cơ chế cạnh tranh và động lực nhà giáo.

Nước ta đã là thành viên của WTO. Chúng ta đã ký cam kết về GATS trong GD, chấp nhận mở cửa GD cho các nhà đầu tư nước ngoài. Trên thực tế, một “thị trường GD”, dù còn nhỏ bé, đã hình thành. Cơ chế cạnh tranh cũng đã được chính thức đưa vào trong hoạt động GD.

Một trong những quan điểm chỉ đạo trong dự thảo Chiến lược GD là: “Phát triển dịch vụ GD và tăng cường yếu tố cạnh tranh trong hệ thống GD là một trong những động lực phát triển GD”. Sự cạnh tranh ở đây bao gồm cạnh tranh giữa các cơ sở GD và giữa các cá nhân tham gia GD. Đối với nhà giáo, điều đó có nghĩa cụ thể là một mặt, chế độ hợp đồng sẽ thay thế dần chế độ biên chế trong tuyển dụng và sử dụng; mặt khác nhà giáo sẽ được trả lương theo kết quả giảng dạy.

Lễ khai giảng năm học 2009 - 2010 ở trường Đoàn Thị Điểm. Ảnh: Phạm Hải.

Một số nghiên cứu khoa học cho rằng các giải pháp này chỉ có tác dụng nhất thời, ngắn hạn và không bền vững. Hậu quả lâu dài của nó là cạnh tranh làm tinh thần và đạo đức nhà giáo sa sút, chi phí quản lý tăng, trong khi đó không có bằng chứng là chất lượng GD được nâng cao.

Nhà giáo khác với doanh nhân. Doanh nhân, trên con đường săn tìm lợi nhuận, chấp nhận cạnh tranh như một động lực. Còn nhà giáo khi đến với nghề dạy học, họ đến với giới trẻ bằng tình yêu nghề và muốn chọn con đường ổn định để sống, làm việc và cống hiến. Cạnh tranh tạo cho họ áp lực, chứ không phải động lực.

Áp lực này bên cạnh mặt tích cực là buộc nhà giáo phải không ngừng cố gắng, lại có mặt phản tác dụng là làm thui chột dần cái động lực tinh thần rất quan trọng là tình yêu đối với nghề dạy học.

Tiếng nói của nhà giáo.

GD nước ta đang trong quá trình dân chủ hoá. Nhà trường và nhà giáo có quyền và có nghĩa vụ tham gia nhiều hơn vào việc xây dựng chính sách GD. Đây là bước tiến đáng kể so với cung cách quản lý GD tập trung, quan liêu, bao cấp trước đây.

Tuy nhiên, trong rất nhiều vấn đề liên quan thiết thân đến nhà giáo như tiền lương, tiền thưởng, chương trình GD, phương pháp dạy học, sách giáo khoa, công tác đào tạo-bồi dưỡng giáo viên, quyền tự chủ trường học, chuẩn nghề nghiệp v.v…nhà giáo thường cảm thấy mình là người được hỏi cuối cùng khi mọi sự đã gần như an bài.

Thậm chí, ở nhiều nơi, việc hỏi ý kiến nhà giáo chỉ là chiếu lệ, mang tính hình thức. Nhà giáo cũng chưa thực sự mặn mà và yên tâm trong việc đưa ra các ý kiến phản biện; tâm lý thường thấy là sự e ngại, có nói cũng chẳng ai nghe, còn nói thẳng thì biết đâu lại “vạ miệng”(!).

Ngày nay, trong việc xây dựng chính sách GD ở nhiều nước trên thế giới, đang có sự thay đổi quan trọng về cách tiếp cận. Đó là cách tiếp cận trong đó quan điểm, năng lực và nhu cầu của nhà giáo phải được đặt ở trung tâm của quá trình hoạch định, thực hiện và đánh giá chính sách.

Đó là vì nhà giáo chính là người thực thi chính sách, chỉ khi họ có tiếng nói đầy đủ, họ mới có động lực cần thiết để đưa chính sách GD đến thành công. Vì thế, việc tạo điều kiện và đảm bảo nhà giáo được nói và được lắng nghe là một yêu cầu đặc biệt quan trọng để khơi dạy động lực cho nhà giáo nước ta.

• Phạm Đỗ Nhật Tiến